Khi văn hóa thành thỏi “nam châm” níu chân du khách

Trong xu hướng làm mới những sản phẩm du lịch, Quảng Ninh không chỉ khẳng định vị thế bằng những thương hiệu mang tầm quốc tế mà còn bền bỉ đánh thức những giá trị bản địa. Từ văn hóa truyền thống, nghề biển, nông nghiệp đến những di sản, tất cả đang tạo ra sự khác biệt và trở thành thỏi “nam châm” níu chân du khách.

Khi văn hóa bản địa trở thành sản phẩm du lịch

Trong khi nhiều địa phương lựa chọn đầu tư những công trình quy mô thì ở Đầm Hà, sức hấp dẫn lại được tạo nên từ những giá trị bình dị: Tiếng trống hội, lời ca cổ, điệu múa cửa đình. Những ngày cuối tháng 7/2026, chúng tôi có mặt tại đình Đầm Hà. Dẫu mùa lễ hội đã qua từ lâu, không gian nơi đây vẫn vương vấn nhịp phách giòn giã từ buổi sinh hoạt của Câu lạc bộ hát nhà tơ, khơi dậy trong lòng du khách những miền ký ức vẹn nguyên.

Trong căn nhà nhỏ ở khu phố Đầm Buôn, tiếng phách vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày. Ở tuổi 105, Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự vẫn miệt mài truyền dạy từng làn điệu cho lớp trẻ. Bà Lương Thị Tuyết, con gái cụ Tự, cùng các thành viên Câu lạc bộ hát nhà tơ xã Đầm Hà vẫn duy trì sinh hoạt định kỳ, tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa, du lịch. Theo bà, chỉ khi di sản bước ra khỏi không gian lễ hội đến gần hơn với công chúng và du khách thì sức sống của văn hóa mới thực sự được nối dài.

Nhận thức rõ giá trị của di sản, chính quyền địa phương đang từng bước đưa hát nhà tơ - hát, múa cửa đình trở thành sản phẩm văn hóa đặc trưng gắn với phát triển du lịch. Phó Chủ tịch UBND xã Đầm Hà Hoàng Mỹ Linh, cho biết: Địa phương đang đẩy mạnh số hóa tư liệu, duy trì các câu lạc bộ, mở rộng truyền dạy trong trường học và gắn hát nhà tơ với các sản phẩm trải nghiệm tại lễ hội, các điểm đến văn hóa. Mục tiêu không chỉ là bảo tồn di sản, mà còn biến di sản thành nguồn lực, tạo nên bản sắc riêng cho du lịch Đầm Hà. Đó cũng là cách Đầm Hà giữ chân du khách, để mỗi người rời đi không chỉ mang theo những bức ảnh đẹp mà còn lưu giữ trong lòng dư âm về một miền đất giàu truyền thống.

Nếu Đầm Hà hấp dẫn bởi chiều sâu văn hóa biển thì ở dải đất biên cương xã Hoành Mô, xã Lục Hồn lại níu chân du khách bằng vẻ đẹp nguyên sơ của núi rừng và bản sắc văn hóa các dân tộc. Trước đây, du lịch nơi này thường chỉ nhộn nhịp từ tháng 10 đến tháng 12. Nhưng vài năm trở lại đây, dòng khách đã đến quanh năm.

Sinh ra và lớn lên ở xã Lục Hồn, anh Hoàng Thanh Quang, người dân tộc Tày, có gần 7 năm làm hướng dẫn viên cộng đồng. Ban đầu chỉ là những chuyến dẫn khách miễn phí, dần anh trở thành "đại sứ" giới thiệu văn hóa vùng cao đến với du khách. Không chỉ đưa khách chinh phục "sống lưng khủng long", đỉnh Cao Xiêm hay thác Khe Vằn, anh còn kể cho họ nghe về làn điệu Then, Soóng Cọ, về lễ hội Kiêng gió, về những phong tục đã gắn bó với đồng bào Tày, Dao, Sán Chỉ từ bao đời.

Anh Quang chia sẻ: Trước đây chủ yếu là khách miền Bắc, nhưng vài năm gần đây nhiều đoàn từ phía Nam cũng tìm đến. Họ thích không chỉ vì cảnh đẹp mà còn vì những món ăn đậm hương vị bản địa.

Đưa văn hóa bản địa đến gần hơn với du khách quốc tế cũng là câu chuyện của anh Vi Lâm, hướng dẫn viên chuyên đón khách từ châu Á và châu Âu. Theo anh Lâm, điều khiến du khách nước ngoài ấn tượng không phải là những màn trình diễn được dàn dựng công phu, mà chính là cuộc sống bình dị của người dân bản địa. Họ thích đi bộ qua những cánh rừng hồi, rừng quế ghé thăm những ngôi nhà trình tường cổ, cùng ăn cơm với người dân, nghe những câu chuyện về phong tục tập quán và cảm nhận nhịp sống chậm rãi giữa núi rừng. Đó là trải nghiệm không phải điểm đến nào cũng có được.

Chính sự nguyên sơ ấy đã để lại nhiều cảm xúc cho du khách quốc tế. Trong hành trình 3 ngày 2 đêm cuối tháng 7/2026, chị Kristy Shooter, du khách đến từ Australia, cùng nhóm bạn đã trekking qua cung đường Khe Tiền - Sông Moóc, chinh phục đỉnh Cao Ly, tắm dưới dòng thác mát lạnh và khoác lên mình trang phục truyền thống của người Dao. Chị Kristy Shooter xúc động chia sẻ: Cảnh sắc nơi đây đẹp một cách tự nhiên. Con người thì chân thành và hiếu khách. Khoảnh khắc mặc trang phục truyền thống của người Dao là trải nghiệm rất đặc biệt. Tôi chắc chắn sẽ quay trở lại.

Từ tiếng hát nhà tơ bên đình Đầm Hà đến làn điệu Then giữa núi rừng; từ những lễ hội dân gian đến bữa cơm đậm vị bản địa, tất cả đang góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch khác biệt. Ở đó, văn hóa không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành nguồn lực phát triển, giúp mỗi vùng đất kể câu chuyện của mình bằng chính những giá trị nguyên bản nhất. Đó cũng là con đường để du lịch Quảng Ninh lấy bản sắc làm nền, lấy con người làm trung tâm và để mỗi chuyến đi đều trở thành một hành trình khám phá văn hóa.

Động lực từ du lịch trải nghiệm

Điều dễ nhận thấy ở nhiều vùng quê là cách người dân đang thay đổi tư duy phát triển. Nếu trước đây mục tiêu chỉ là làm ra nông sản, thì nay mỗi cánh đồng, trang trại, vùng nuôi biển hay bản làng đều được nhìn nhận như một "điểm đến". Nông nghiệp không chỉ tạo ra sản phẩm mà còn tạo ra trải nghiệm; người nông dân không chỉ bán nông sản mà còn kể câu chuyện về văn hóa, về quê hương mình cho du khách. Đó cũng là con đường gia tăng giá trị kinh tế nông thôn, phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững.

Giữa vùng biên Hoành Mô, những triền đồi phủ màu xanh của quế, hồi, dược liệu và cây ăn quả đang mở ra một diện mạo mới được quy hoạch theo hướng hàng hóa, áp dụng quy trình VietGAP, xây dựng sản phẩm OCOP và từng bước gắn với các hoạt động trải nghiệm. Một trong những mô hình tạo nhiều kỳ vọng là HTX Nông nghiệp và Dịch vụ Nghiệp Đoàn (xã Hoành Mô) mạnh dạn đưa hươu sao về nuôi lấy nhung.  Anh Vi Văn Nghiệp, Giám đốc HTX, chia sẻ: Chúng tôi muốn du khách không chỉ mua sản phẩm mà còn được trải nghiệm cả quá trình tạo ra sản phẩm. Đó mới là giá trị bền vững.

Từ những mô hình như vậy, kinh tế tập thể đang từng bước trở thành cầu nối giữa sản xuất với dịch vụ du lịch. Những vùng nguyên liệu, phiên chợ vùng cao, nghề truyền thống, lễ hội, ẩm thực và không gian văn hóa của đồng bào Tày, Dao, Sán Chỉ không còn là những giá trị riêng lẻ mà được kết nối thành chuỗi trải nghiệm. Nhận thấy tiềm năng ấy, Hoành Mô đã xác định phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa. Theo Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô Hoàng Kiên Trung, địa phương đã ban hành Đề án: Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống cộng đồng các dân tộc gắn với phát triển du lịch bền vững giai đoạn 2025-2030, đồng thời thành lập Ban Chỉ đạo phát triển du lịch. Phát triển du lịch được lồng ghép với chương trình xây dựng nông thôn mới, phát triển kinh tế - xã hội và bảo tồn bản sắc văn hóa.

Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026, hàng loạt hoạt động đã được triển khai nhằm cụ thể hóa mục tiêu này. Những làn điệu Then, Pả Dung, Soóng Cọ tiếp tục được duy trì thông qua các câu lạc bộ văn hóa; đồng bào được vận động gìn giữ trang phục, tiếng nói và phong tục truyền thống. Các sản phẩm du lịch cộng đồng, trải nghiệm nghề truyền thống, ẩm thực dân tộc, tắm lá thuốc của người Dao, khám phá cột mốc biên giới hay trekking Cao Ly, Cao Ba Lanh, Khe Tiền, Sông Moóc... ngày càng được hoàn thiện.

Những nỗ lực ấy nhanh chóng mang lại kết quả tích cực. 6 tháng đầu năm 2026, Hoành Mô đón trên 54.000 lượt khách, doanh thu đạt hơn 21,6 tỷ đồng. Toàn xã hiện có 17 cơ sở lưu trú, homestay phục vụ du khách. Những con số ấy không đơn thuần phản ánh sự tăng trưởng của ngành Du lịch, mà còn cho thấy một hướng phát triển mới của kinh tế nông thôn.

Nếu Hoành Mô tạo sức hút bằng núi rừng và văn hóa vùng cao thì ở đặc khu Cô Tô, biển cả lại mở ra một không gian trải nghiệm hoàn toàn khác. Trên vùng nước xanh ngắt, hàng trăm lồng nuôi hiện đại của Công ty CP Mực nhảy Biển Đông đang hình thành mô hình kinh tế biển gắn với du lịch trải nghiệm. Ông Nguyễn Bá Ngọc, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Mực nhảy Biển Đông, cho biết: Doanh nghiệp không chỉ hướng đến sản xuất mà còn xây dựng các tour trải nghiệm để du khách trực tiếp tham quan vùng nuôi, tìm hiểu quy trình nuôi biển công nghệ cao và thưởng thức hải sản ngay trên bè.

Không dừng lại ở sản xuất, các hộ nuôi biển còn từng bước liên kết để phát triển dịch vụ trải nghiệm. Du khách được ra vùng nuôi, thưởng thức hải sản vừa đánh bắt, tìm hiểu nghề biển và cảm nhận cuộc sống của ngư dân trên đảo. Sự liên kết giữa HTX Hồng Hải và khu du lịch Cô Tô Village đã tạo nên một sản phẩm đặc sắc, kết hợp lưu trú, ẩm thực, khám phá vùng nuôi và trải nghiệm đời sống ngư dân. Theo ông Trần Văn Xuyên, quản lý Cô Tô Village, mô hình liên kết này giúp du khách hiểu hơn về văn hóa biển đảo, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng chi tiêu.

Theo Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy đặc khu Cô Tô Vũ Văn Khương, các HTX đang chuyển mạnh sang mô hình kinh tế biển gắn với nuôi biển công nghệ cao và du lịch trải nghiệm, phát huy lợi thế biển đảo theo hướng xanh và bền vững.

Từ Hoành Mô đến Cô Tô, có thể thấy một điểm chung trong cách phát triển của Quảng Ninh là lấy chính những giá trị bản địa làm nền tảng cho tăng trưởng. Khi người nông dân kể chuyện về quê hương mình, mỗi sản phẩm OCOP mang theo câu chuyện văn hóa; khi trang trại, bản làng hay vùng nuôi biển trở thành điểm đến, giá trị của nông nghiệp được nhân lên bằng trải nghiệm và dịch vụ.